Gitega – 30 Kanama 2026. Perezida w’u Burundi, Evariste Ndayishimiye, yavuze amagambo akomeye ashobora gutuma hibazwa niba ubutegetsi bwe butabona ko hari abashobora kugerageza kubuhirika.
Ibi Perezida Ndayishimiye yabivugiye i Gitega kuri Stade Ingoma, ku wa 29 Kanama 2026, mu birori by’umuryango wa CNDD-FDD byari byahariwe Imbonerakure.
Muri ibyo birori, hanagaragajwe parade yakozwe n’abasivile b’Imbonerakure, nubwo nta ntwaro zagaragajwe muri iyo parade.
“Ntihagire umunyapolitiki urota yiba ingoma”
Mu ijambo rye, Perezida Ndayishimiye yakoresheje imvugo yumvikanamo impungenge ku bashobora gushaka kumukuraho ku butegetsi.
Yagize ati:
“Kwiba ingoma ni kimwe, kuronka aho uyivugiriza ni ikindi. Ntihagire umunyepolitiki numwe arota yiba ingoma.”
Yakomeje yibutsa abayoboke ba CNDD-FDD ibyabaye mu 2015, ubwo General Godefroid Niyombare yageragezaga guhirika ubutegetsi.
Ndayishimiye yashimangiye ko icyo gihe abayoboke b’ishyaka rye bagize uruhare mu kurwanya icyo yise umugambi wo guhirika ubutegetsi.
Yahise abwira abayoboke ba CNDD-FDD gukomeza kugira icyizere, avuga ko “umwanzi” atazabona aho anyura.
Iri jambo rero ryatumye hibazwa ikibazo gikomeye: Ni bande Perezida Ndayishimiye yatekerezagaho ubwo yavugaga abashobora gushaka “kwiba ingoma”?
Ese yaba yaratekerezaga ku gisirikare?
Mu busesenguzi bw’abakurikiranira hafi politiki y’u Burundi, igisirikare cy’igihugu, FDNB, ni rumwe mu nzego zishobora kugira uruhare rukomeye mu gihe haba impinduka zikomeye za politiki.
Ibi kandi bifitanye isano n’amateka y’u Burundi, aho igisirikare cyigeze kugira uruhare rukomeye mu guhindura ubutegetsi.
Nubwo Perezida Ndayishimiye atigeze avuga mu izina urwego cyangwa umuntu runaka wamuhirika, imvugo ye ishobora gusomwa mu buryo butandukanye, cyane cyane mu gihe mu Burundi hamaze iminsi havugwa ibihuha bitandukanye bivuga ku bijyanye n’umutekano n’ubushobozi bw’ubutegetsi bwo gukomeza kugenzura inzego z’igihugu.
Ariko kandi, nta gihamya ihari muri iri jambo ubwaryo yerekana ko Perezida Ndayishimiye yari agamije kuvuga ku gisirikare. Ibyo ni kimwe mu bisobanuro bishobora gutangwa, ariko ntibyemezwa n’amagambo ye.
Amateka y’u Burundi atuma ikibazo cy’igisirikare kiba ingingo ikomeye
Kuva u Burundi bwabona ubwigenge, igisirikare cyagiye kigira uruhare rukomeye mu mateka ya politiki y’igihugu.
Kuba rero Perezida w’u Burundi avuga ku muntu cyangwa itsinda ryashobora gushaka guhirika ubutegetsi, bituma bamwe bahita bibaza ku ruhare rushobora kugira inzego z’umutekano, cyane cyane igisirikare.
Icyakora, CNDD-FDD na Perezida Ndayishimiye bakunze kugaragaza Imbonerakure nk’urubyiruko rufite uruhare mu bikorwa by’ishyaka no mu bikorwa bitandukanye by’igihugu.
Ibi bitandukanye n’uko ijambo “urubyiruko” rikoreshwa mu by’ubukungu n’iterambere.
Abahanga mu by’ubukungu bavuga ko urubyiruko rushobora kuba imbaraga z’iterambere iyo ruhawe ubumenyi, amahirwe yo guhanga imirimo ndetse n’ubufasha bwo gushyira mu bikorwa imishinga yarwo.
Ni muri urwo rwego bamwe bashobora gutandukanya urubyiruko nk’imbaraga z’igihugu n’imiryango y’urubyiruko ikoreshwa mu bikorwa bya politiki cyangwa by’umutekano.
Umwuka hagati y’ubutegetsi n’igisirikare
Ikindi kibazo gikomeye kijyanye n’iyi mvugo ni umubano hagati y’ubutegetsi n’ingabo z’u Burundi.
U Burundi bufite abasirikare bagize uruhare mu bikorwa by’umutekano hanze y’igihugu, cyane cyane muri Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo, RDC, aho u Burundi bwagiye bwohereza ingabo mu rwego rwo kurwanya imitwe yitwaje intwaro no gushyigikira inzego z’umutekano za Congo.
Ku bijyanye n’izo ngabo, hari ibirego n’impaka zitandukanye byagiye bivugwa ku miterere y’imishahara, imibereho y’abasirikare ndetse n’imikorere y’ubuyobozi mu bikorwa bya gisirikare muri RDC.
Hari n’ibirego byagiye bitangazwa n’abatavuga rumwe n’ubutegetsi ndetse n’abandi bakurikiranira hafi ibibera mu karere, birimo ibivugwa ku basirikare bagwa ku rugamba, imiryango yabo ikavuga ko itamenyeshwa uko byagenze, cyangwa abasirikare bafatwa mpiri.
Ibi birego, ariko, ntibihita biba ukuri kwemejwe, kandi bisaba ibimenyetso n’amakuru yigenga kugira ngo byemezwe.
Imbonerakure na politiki y’u Burundi
Imbonerakure, nk’urubyiruko rushamikiye kuri CNDD-FDD, ni rimwe mu matsinda akunze kuvugwa cyane mu mateka ya politiki y’u Burundi.
Abatavuga rumwe n’ubutegetsi ndetse n’imiryango mpuzamahanga y’uburenganzira bwa muntu bagiye bashinja bamwe mu bagize iri tsinda kugira uruhare mu bikorwa by’ihohoterwa no gutera ubwoba abatavuga rumwe n’ubutegetsi.
Ku rundi ruhande, ubutegetsi bwa CNDD-FDD bwagiye buhakana ibirego bitandukanye bishinja Imbonerakure ibikorwa by’ihohoterwa, bukagaragaza ko urubyiruko rw’ishyaka rufite uruhare mu bikorwa by’iterambere no kubungabunga umutekano.
Ndayishimiye yaba afite amakuru ki?
Ikintu gikomeje gutera amatsiko ni impamvu Perezida Ndayishimiye yahisemo gukoresha imvugo ivuga ku “kwiba ingoma” no kubwira abanyapolitiki kutarota bayitwara.
Ntabwo yatangaje amazina y’abantu cyangwa itsinda runaka.
Mu bihe byashize, Perezida Ndayishimiye yagiye avuga ku bantu yashinjaga umugambi wo kumuhirika, ariko rimwe na rimwe akabikora akoresheje amazina y’akabyiniro cyangwa amazina y’andi matsinda aho kuvuga buri gihe amazina yabo bwite.
Ibi bituma abasesenguzi bashobora kwibaza niba iri jambo ryarari rifite umuntu cyangwa itsinda runaka rigamijwe, cyangwa niba yari ubutumwa rusange bugenewe abatavuga rumwe n’ubutegetsi.
Ese hari undi mugwi ushobora guhungabanya ubutegetsi?
Nta buryo bwo kuvuga ko hari itsinda runaka ririmo gutegura guhirika Perezida Ndayishimiye mu gihe nta bimenyetso bifatika byashyizwe ahagaragara.
Icyakora, mu mateka ya politiki y’u Burundi, igisirikare, amashyaka ya politiki, imitwe yitwaje intwaro ndetse n’amakimbirane yo mu nzego z’ubutegetsi byagiye bigira uruhare mu mpinduka zikomeye.
Ni yo mpamvu imvugo ya Perezida Ndayishimiye ishobora gukomeza gutera impaka, cyane cyane ku bijyanye n’umutekano w’ubutegetsi bwe n’imibanire y’inzego za politiki n’umutekano.
Ikibazo gisigaye ni iki:
Niba Perezida Ndayishimiye koko afite impungenge z’uko hari abashaka kumutembagaza, ni bande baba bafite ubushobozi bwo kubikora, kandi ni iki cyaba cyihishe inyuma y’iyi mvugo ye?
Iki ni ikibazo gishobora gukomeza gukurikiranwa mu gihe politiki y’u Burundi ikomeza kuba mu bihe by’ihindagurika n’impaka ku mibanire hagati y’inzego za politiki, igisirikare n’urubyiruko.
Twagiramungu Amosi
Rwandatribune.rw
