
TOORO — Mu myaka isaga 30 Umwami Oyo Nyimba Kabamba Iguru Rukidi IV yamaze ku ngoma ya Tooro, kuva yimye ingoma akiri umwana muto mu 1995 kugeza apfuye muri Kanama 2026, abagore bo mu muryango w’ibwami bagize uruhare rukomeye mu buzima bwe no mu mikurire ye.
Mu bagize uruhare rugaragara harimo Queen Mother Best Kemigisa, nyina w’Umwami Oyo; Princess Elizabeth Bagaya, nyirasenge; na Princess Ruth Nsemere Komuntale, mushiki we akaba Princess Royal cyangwa Batebe w’Ubwami bwa Tooro.
Aba bagore bari mu bantu bakomeye bari hafi y’Umwami Oyo mu bihe bitandukanye, cyane cyane mu myaka ye ya mbere ubwo yari akiri muto kandi atarashobora kwifatira ibyemezo byose byerekeye ingoma.
1. Queen Mother Best Kemigisa
Best Kemigisa ni nyina w’Umwami Oyo. Nyuma y’urupfu rwa se, Omukama Patrick Matthew Kaboyo Olimi III, mu 1995, Oyo yahise ashyirwa ku ngoma afite imyaka itatu gusa.
Kubera ko yari akiri umwana, habayeho uburyo bw’imiyoborere bwari bugamije kumurinda no kumufasha kugeza ageze ku myaka y’ubukure.
Best Kemigisa yabaye umwe mu bantu bari bafite inshingano zikomeye muri icyo gihe, harimo kuba Defender/Regent w’ingoma. Yagize uruhare mu kurinda inyungu z’Umwami ukiri muto no kumuba hafi mu gihe yakuraga.
Ni umwe mu bagore bagize uruhare rukomeye mu rugendo rwa Oyo kuva ku mwana w’Umwami kugeza ku muntu mukuru wari umaze imyaka myinshi ayobora Ubwami bwa Tooro.
2. Princess Elizabeth Bagaya
Princess Elizabeth Bagaya, nyirasenge wa Oyo, na we ni umwe mu bantu bafite amateka akomeye mu muryango w’ibwami bwa Tooro.
Elizabeth yabaye Batebe, umwanya uhwanye na Princess Royal, kuva mu 1966 kugeza mu 1995. Ni ukuvuga ko yari afite umwanya ukomeye mu muryango w’ibwami mbere y’uko Oyo yimwa ingoma.
Nyuma y’uko Oyo yimye ingoma, Elizabeth yakomeje kuba umwe mu bantu bakuru bari hafi ye, amufasha mu mikurire no mu buzima bw’ibwami.
Uruhare rwe rwarushijeho kuba ingenzi kuko Oyo yari akiri muto cyane kandi yari akeneye abantu bakuru bo mu muryango w’ibwami bamuba hafi, bakamufasha kumenya inshingano zari zitegerejwe ku mwami.
3. Princess Ruth Nsemere Komuntale
Ruth Nsemere Komuntale ni mushiki wa Oyo akaba yarabaye Princess Royal, uzwi kandi nka Batebe wa Tooro.
Uyu mwanya yawusimbuyeho nyuma ya Elizabeth Bagaya, kandi wabaye umwe mu myanya ikomeye mu muryango w’ibwami.
Ruth, nk’umuvandimwe wa hafi w’Umwami Oyo, yari umwe mu bagize uruhare mu bikorwa by’umuryango w’ibwami ndetse no mu bikorwa bifitanye isano n’umuco n’imigenzo ya Tooro.
Abagore batatu, ibihe bitandukanye by’ubwami bwa Oyo
Nubwo aba bagore batatu bari bafite inshingano zitandukanye, bahuriye ku kuba baragize uruhare mu buzima bw’Umwami Oyo mu bihe by’ingenzi.
Best Kemigisa yari nyina n’umwe mu barinzi bakuru b’umwami wari ukiri umwana; Elizabeth Bagaya yari nyirasenge wari usanzwe afite ubunararibonye mu muryango w’ibwami; naho Ruth Komuntale akaba mushiki wa Oyo waje kugira umwanya wa Princess Royal/Batebe.
Uruhare rwabo rugaragaza uburyo abagore bo mu muryango w’ibwami bwa Tooro bagiye bagira umwanya ukomeye mu mateka y’ingoma, cyane cyane mu bihe by’inzibacyuho no mu kurera umwami ukiri muto.
Nyuma y’urupfu rwa Oyo
Aba bagore bongeye kugaragara cyane mu bibazo byavutse nyuma y’urupfu rwa Oyo ku wa 27 Kanama 2026, ubwo havukaga impaka ku muntu wagombaga kumusimbura ku ngoma.
Best Kemigisa na Ruth Komuntale bari mu bantu batashimangiye ko Prince Edward Rukidi Kijanangoma ari we wari ukwiye gusimbura Oyo, bavuga ko hari inyandiko n’ubushake bwari bwarasizwe n’Umwami Oyo bwerekanaga ko umuhungu we ari we wagombaga kuzasimbura se.
Ibi byatumye ikibazo cy’izungura ry’ingoma ya Tooro gihinduka kimwe mu bibazo bikomeye byugarije umuryango w’ibwami nyuma y’urupfu rw’umwami wari umaze imyaka irenga 30 ku ngoma.
Umwami Oyo yashyinguwe i Karambi ku wa 12 Nzeri 2026, mu muhango witabiriwe n’abayobozi, abanyacyubahiro n’abaturage baturutse mu bice bitandukanye bya Uganda no hanze yayo.
Mwizerwa Ally
Rwandatribune