Mu Rwanda, ubuhemu hagati y’abashyingiranywe ntiburebwa gusa nk’ikibazo cy’imibanire y’abashakanye. Hari ibikorwa amategeko afata nk’ibyaha kandi bishobora gukurikiranwa mu nkiko.
Umunyamategeko MUNYANDINDA Jean Bosco wo muri LEX NOVA Chambers agaragaza ko ari ngombwa gutandukanya amagambo akunze kuvugwa nk’aho asobanura ikintu kimwe: ubusambanyi, ubushoreke n’ubuharike.
Nubwo byose bishobora kugira uruhare mu makimbirane no gusenyuka kw’ingo, amategeko abishyira mu byiciro bitandukanye kandi agasaba ko ibyangombwa bigize buri cyaha bigaragazwa.
Ubusambanyi bushobora kuba icyaha ryari?
Amategeko y’u Rwanda ateganya ko umuntu washyingiwe ukorana imibonano mpuzabitsina n’uwo batashyingiranywe aba akoze icyaha cy’ubusambanyi.
Ibi bivuze ko kuba umuntu akekwaho kugirana umubano wihariye n’undi muntu bidahita bihagije kugira ngo ahamwe n’icyaha.
Hagomba kubaho ibimenyetso byerekana ko umuntu yari agifite isezerano ry’ubushyingiranwe kandi ko habayeho igikorwa amategeko ateganya nk’ubusambanyi.
Ubutumwa bwo kuri telefoni, amafoto, guhamagarana kenshi cyangwa kuba abantu baragiye bahurira ahantu runaka bishobora kuba ibimenyetso byifashishwa mu gusuzuma ikibazo, ariko ubwabyo ntibisobanura ko icyaha cyahise gihama.
Ubushoreke bwo ni iki?
Ubushoreke na bwo buri mu bikorwa bihanishwa n’amategeko, ariko busobanurwa mu buryo butandukanye n’ubusambanyi.
Ni imibanire hagati y’abantu batashyingiranywe isa n’imibanire y’abashakanye, mu gihe umwe muri bo cyangwa bombi bafite abo bashyingiranywe.
Aha rero ntiharebwa gusa igikorwa kimwe, ahubwo harebwa niba hari imibanire ihoraho isa n’urugo.
Ibintu nk’uko abantu babana, uko bafatanya mu buzima bwa buri munsi, uko bamenyekana mu bantu, kurera abana cyangwa gucunga umutungo hamwe bishobora gufasha mu gusuzuma niba iyo mibanire ifite isura y’ubushoreke.
Ubuharike na bwo buratandukanye
Hari igihe abantu bashobora kwitiranya ubushoreke n’ubuharike, nyamara ari ibintu bitandukanye.
Ubuharike bujyana no gushyingirwa bwa kabiri mu gihe isezerano rya mbere ry’ubushyingiranwe ritaraseswa.
Ubushoreke bwo ntibusaba ko habaho irindi sezerano ry’ubushyingiranwe.
Icy’ingenzi ni ukuba hariho imibanire isa n’iy’abashakanye mu gihe umwe cyangwa bombi bafite abo bashyingiranywe.
Ni nde ushobora gutanga ikirego?
Mu byaha by’ubusambanyi n’ubushoreke, amategeko ashyira umwihariko ku muntu washyingiwe uvuga ko yahemukiwe.
Ni ukuvuga ko kuba umuturanyi, inshuti cyangwa umuvandimwe azi ko hari umubano ukemangwa bidahita bimuha ububasha bwo gusimbura uwahemukiwe mu buryo amategeko ateganya.
Uwahemukiwe ashobora kandi, mu bihe biteganywa n’amategeko, kwisubiraho ku kirego cye. Ibi bifitanye isano n’igitekerezo cyo guha abashyingiranywe amahirwe yo kwiyunga no gukemura amakimbirane yabo.
Ibimenyetso bigomba kuba byizewe
Kimwe mu bibazo bikomeye kuri ibi byaha ni uko akenshi bivugwa ko bibera ahantu hihariye, bityo kubona ibimenyetso bitaziguye bikaba bitajya byoroha.
Ni yo mpamvu amakuru atandukanye ashobora gusuzumwa hamwe, ariko hakomeza gukurikizwa ihame ry’uko umuntu adahanwa kubera gukekwa gusa.
Ubutumwa, amafoto, amashusho, ubuhamya bw’abantu cyangwa izindi nyandiko bishobora kugira uruhare mu rubanza bitewe n’uko byabonetse n’agaciro bifite mu mategeko.
Ariko umuntu ukeka ko uwo bashakanye amuca inyuma na we agomba kwirinda gushaka ibimenyetso mu buryo bunyuranyije n’amategeko, nko kwinjira mu bikoresho by’undi muntu mu buryo butemewe cyangwa gusakaza amakuru n’amashusho by’umuntu mu buryo bushobora kubangamira ubuzima bwe bwite.
Kuki amategeko ahana ubuhemu?
Ikibazo cyo guhana ubusambanyi n’ubushoreke kimaze igihe kigibwaho impaka.
Abatabishyigikira bavuga ko ibibazo by’ubuhemu hagati y’abashakanye byakemurwa cyane cyane binyuze mu mategeko agenga umuryango, ubutane, ubwiyunge n’ubujyanama, aho gukoresha ibihano by’inshinjabyaha.
Ku rundi ruhande, amategeko y’u Rwanda akomeza gufata ibi bikorwa nk’ibyaha mu rwego rwo kurinda umuryango no kurwanya ibikorwa bishobora kuwuhungabanya.
Ibi byigeze kugera no mu mpaka zishingiye ku itegeko nshinga, aho Urukiko rw’Ikirenga rwasuzumye ibibazo bijyanye no guhana ubusambanyi, ubushoreke no guta urugo.
Iyo urugo rujya mu nkiko
Ikibazo cy’ubusambanyi ntigishobora kurangirira ku rubanza rw’inshinjabyaha gusa.
Gishobora no kugira uruhare mu bibazo by’umuryango, cyane cyane igihe umwe mu bashakanye ashaka gutandukana n’undi.
Itegeko rigenga abantu n’umuryango riteganya ubusambanyi nk’imwe mu mpamvu zishobora gushingirwaho mu gusaba ubutane.
Ibi bivuze ko igikorwa kimwe gishobora kugira ingaruka ku mpande zitandukanye: ku mubano w’abashakanye, ku bana, ku mutungo w’urugo ndetse no ku birebana n’ubutabera.
Icyo abashakanye bakwiye kumenya
Isesengura rya Me MUNYANDINDA Jean Bosco rigaragaza ko gukeka ubuhemu bidahagije kugira ngo umuntu ahamwe n’icyaha.
Ikibazo kigomba kureberwa mu mategeko, hakarebwa ibimenyetso bihari n’uburyo byabonetse.
Ku rundi ruhande, abashakanye bafite amakimbirane bakwiye kumenya ko ikibazo cy’ubusambanyi cyangwa ubushoreke gishobora kugira ingaruka zirenze kutumvikana mu rugo, kuko hari aho amategeko abifata nk’ibyaha.
Muri rusange, amategeko y’u Rwanda akomeje gushyira imbere kurengera umuryango, ariko akanubahiriza ihame ry’uko uregwa ari umwere kugeza igihe urukiko rubifitiye ububasha rumuhamije icyaha.
Rwandatribune.rw