Abaturage barenga miliyoni 8,7 bazindukira mu matora rusange muri Zambia kuri uyu wa Kane, tariki ya 13 Kanama 2026, aho abakandida 14 bahatanira umwanya wa Perezida w’iki gihugu.
Aya matora akomeje gukurikiranwa cyane muri Afurika y’Amajyepfo, kuko azagena niba Perezida Hakainde Hichilema azakomeza kuyobora Zambia mu yindi manda y’imyaka itanu cyangwa niba abatavuga rumwe n’ubutegetsi bazamutsinda.
Komisiyo y’Amatora muri Zambia (ECZ) yemeje ko abakandida 14 ari bo bemerewe guhatanira umwanya w’Umukuru w’Igihugu.
Nubwo hari abakandida benshi, isesengura ry’amakuru ya politiki muri iki gihugu rigaragaza ko ihiganwa rikomeye riri hagati ya Hichilema n’umuyobozi wa Tonse Alliance, Brian Mundubile.
Hichilema ashaka gukomeza kuyobora Zambia
Perezida Hakainde Hichilema, watorewe kuyobora Zambia mu 2021, ari mu bashaka kongera gutorerwa kuyobora iki gihugu.
Mu myaka itanu ishize, ubutegetsi bwe bwibanze cyane ku kuvugurura ubukungu no gukemura ibibazo by’imyenda Zambia yari ifite. Mu gihe cya manda ye ya mbere, Zambia yakomeje gahunda yo kuvugurura imyenda yayo, ndetse ubutegetsi bwe bwashyize imbere kongera umusaruro w’umuringa, umwe mu bicuruzwa by’ingenzi byinjiriza iki gihugu amafaranga.
Ariko kandi, aya matora aje mu gihe abaturage bamwe bakomeje kugaragaza ko ibibazo by’ubuzima bwa buri munsi, birimo izamuka ry’ibiciro by’ibiribwa n’ingufu ndetse n’ubushomeri, bikomeje kubaremereza.
Ibi bituma abakomeje gushyigikira Hichilema bavuga ko hari intambwe imaze guterwa mu bukungu, mu gihe abatavuga rumwe n’ubutegetsi bo bavuga ko impinduka z’ubukungu zitari zageze ku baturage benshi ku buryo bugaragara.
Brian Mundubile ari mu bahanganye bakomeye
Umunyapolitiki Brian Mundubile ni umwe mu bakandida bakomeye bahanganye na Hichilema.
Mundubile ahagarariye Tonse Alliance, ihuriro ry’amashyaka atavuga rumwe n’ubutegetsi ryashinzwe rifite intego yo guhangana n’ishyaka riri ku butegetsi.
Mundubile yatorewe guhagararira Tonse Alliance mu matora ya 2026 nyuma y’uko uwari uteganyijwe kuba umukandida w’iri huriro, Edgar Lungu, wahoze ari Perezida wa Zambia, atakibashije gukomeza uwo mwanya nyuma y’urupfu rwe mu 2025.
Mundubile n’abamushyigikiye bakomeje kunenga ubutegetsi bwa Hichilema, cyane cyane ku bibazo by’imibereho y’abaturage ndetse n’ibirebana n’imiyoborere.
Abatavuga rumwe n’ubutegetsi baracyafite ikibazo cyo kwishyira hamwe
Nubwo Hichilema afite abo bahanganye benshi, abatavuga rumwe n’ubutegetsi muri Zambia bagiye bagaragaramo amacakubiri n’ihindagurika ry’amashyirahamwe ya politiki.
Tonse Alliance ubwayo yahuye n’impinduka nyuma y’urupfu rwa Edgar Lungu, wari warayiyoboye.
Ibi byatumye habaho impaka ku uyobora iri huriro ndetse n’uzarihagararira mu matora. Amaherezo, Brian Mundubile ni we waje gutoranywa nk’umukandida waryo.
Abasesenguzi bavuga ko kuba amajwi y’abatavuga rumwe n’ubutegetsi atagiye ku mukandida umwe bishobora kugira uruhare mu kongera amahirwe ya Hichilema yo gutsinda.
Ubukungu ni kimwe mu bizaba ku isonga
Kimwe mu bibazo bizakomeza kwibandwaho muri aya matora ni ubukungu.
Zambia ni igihugu gikungahaye ku mabuye y’agaciro, cyane cyane umuringa. Ubutegetsi bwa Hichilema bwashyize imbere kongera umusaruro w’umuringa, ndetse bufite intego yo kugera kuri toni miliyoni eshatu ku mwaka bitarenze 2031.
Ku rundi ruhande, abaturage benshi baracyahanganye n’ikiguzi cy’ubuzima, ibiciro by’ibiribwa n’ingufu. Ibi byatumye ubukungu buba imwe mu ngingo z’ingenzi abakandida bakomeje gukoresha mu kwiyamamaza.
Abaturage barenga miliyoni 8,7 bitegura gutora
Abaturage barenga miliyoni 8 bari ku rutonde rw’abazatora, aho amakuru amwe agezweho avuga ko umubare w’abiyandikishije ushobora kugera kuri miliyoni 8,7.
Biteganyijwe ko abazatora bazahitamo Perezida, abadepite ndetse n’abayobozi b’inzego z’ibanze.
Amatora ya Perezida azakorwa hakoreshejwe uburyo bwo gutora umukandida ugomba kubona amajwi arenga 50%. Iyo nta mukandida ubashije kugera kuri uwo mubare, haba hakenewe icyiciro cya kabiri cy’amatora hagati y’abakandida babiri batsinze abandi.
Aya matora azaba ikizamini gikomeye kuri Hichilema, cyane cyane ku bijyanye no kureba niba abaturage banyuzwe n’imikorere y’ubutegetsi bwe mu myaka itanu ishize.
Ku rundi ruhande, Tonse Alliance n’andi mashyaka atavuga rumwe n’ubutegetsi arashaka gukoresha amahirwe afite mu kwerekana ko Zambia ikeneye impinduka mu miyoborere.
Nubwo abakandida ari 14, ibitekerezo by’abasesenguzi benshi byibanda ku ihiganwa rishobora kuba hagati ya Hichilema na Mundubile.
Abaturage ba Zambia rero barasabwa gufata icyemezo kizagira uruhare mu cyerekezo cy’igihugu mu myaka itanu iri imbere, mu gihe isi nayo iri gukurikiranira hafi igihugu gikungahaye ku muringa kandi gifite umwanya ukomeye mu bukungu bw’Afurika y’Amajyepfo.
Rwandatribune.rw
